K U H I N J A    I    T R P E Z A R I J A . . .

…imaju zajedničke početke nastanka. Ova dva prostora, sa funkcijama spremanja hrane, objedovanja i okupljanja ukućana, nastala su kao jedinstveni prostor. Tokom istorije tehničke inovacije, ali i promjene u načinu življenja inicirale su brojne promjene u načinu organizacije i dizajnu kuhinje i trpezarije.

PRAISTORIJA

od nastanka čovjeka do 4.000 g.p.n.e.

Prvi ljudi bili su nomadi, sakupljači i lovci, koji su se kretali tragajući za hranom. U tom periodu spremanje hrane vršilo se na otvorenoj vatri, na različite načine. Neki od njih su zagrijavanje jednog većeg ili više manjih kamena i stavljanje hrane na ili između njih, ili stavljanje hrane na štapove i pečenje iznad vatre.

Kultivisanjem prvih biljnih vrsta i pripitomljavanjem životinja započinje nova era u organizaciji života, koja podrazumijeva stacioniranje plamena u obliku ognjišta. Nastaju prvi prostori koji se mogu definisati kao kuhinjski prostor.

STARO DOBA

od 4.000 g.p.n.e do 476. g.

Kuće u antičkoj Grčkoj građene su sa atrijumom u središtu. U domovima siromašnijih staleža, atrijum je prostor namijenjen spremanju hrane koji se u toku kišnih dana pokrivao. Domovi bogatih imaju posebnu prostoriju za spremanje hrane u unutrašnjosti objekta. U njenom zadnjem dijelu je postojala manja ostava koja se koristila za čuvanje i skladištenje hrane, kao i kuhinjskog pribora.

U antičkom Rimu siromašni staleži su živjeli u drvenim kolektivnim zgradama, gdje je rizik od požara bio veliki. Zato se, kao zasebni objekti podižu takozvane javne kuhinje, zbog čega objekti siromašnih staleža nisu imali svoje.

Bogati Rimljani su imali relativno dobro opremljene kuhinje, izdvojene kao zasebne prostorije u okviru glavne vile. Kuhinja je izdvajana iz praktičnih razloga, ali i socioloških jer su u njima radili robovi. Kamin se obično nalazio na podu, a zbog nepostojanja dimnjaka, rješavanje pitanja ventilacije je bilo od presudnog značaja prilikom pozicioniranja kuhinje. U ovom periodu nastaju prve male bronzane peći koje su služile za osvjetljenje i za kuvanje.

Rimska trpezarija – tricliniumim imala je ulogu dnevne sobe. To je prostorija sa tri kreveta – lectus tricliniaris postavljena oko nižeg stola.

SREDNJI VIJEK

od 476.g. do 1492. g.

 

U periodu Srednjeg vijeka i dalje je izražena razlika u načinu organizacije životnog prostora siromašnih i bogatih staleža.

Kuhinja siromašnih je pozicionirana između ulaza i ognjišta koje se nalazilo u središtu prostora. Dim je odvođen malim otvorima u krovu, a vatra je istovremeno osvjetljavala i grijala prostor.

Na imanjima srednjovjekovnih plemića kuhinje su građene kao samostalni objekti kako bi glavna zgrada bila zaštićena od dima. U pomoćnim objektima, namijenjenim kuvanju, nalazile su se peći na ugalj, dok su se trpezarije u glavnim objektima grijale pomoću plitkih peći.

U vilama iz ovog perioda prostor je mogao biti organizovan i tako da  se kuhinja nalazi na spratu, dok su dnevna soba, trpezarija, spavaće sobe i hodnici u prizemlju. U nekim dvorcima kuhinja je bila strogo odvojena od plemića, a spiralne stepenice su posebno građene kako bi posluga hranu donosila do viših nivoa.

Veliki značaj za razvoj kuhinje imala je pojava dimnjaka koji je izgrađen od cigle i maltera. Posuđe od bronze i bakra je zamijenjeno posuđem od keramike.

NOVI VIJEK

od 1492. g. do 1917. g.

Nakon vjekovnog odricanja, koje je sa sobom donio srednji vijek, ljudi ponovo počinju istraživati različite prehrambene namirnice i navike.

U periodu renesanse prostor kuhinje i trpezarije se nije mnogo promijenio. Kuhinja je, kao i u srednjem vijeku, kod vlastelina odvojena, dok se kod nižih staleža nalazila u okviru stambenog prostora. U prostornom smislu, u ovom period je podjela kuhinje i trpezarije još jače izražena, ali se nije dalje razvijala do perioda velikih tehnoških otkrića.

U periodu 19. vijeka tehnologija napreduje velikom brzinom, što se odrazilo i na način organizacije kuhinjskog i trpezarijskog prostora. Najveći napredak je postignut pojavom peći koje su funkcionisale po principu zatvorene vatre. Takve su Franklin peć, dizajnirana 1740. godine, Rumford peć, dizajnirana oko 1800. godine i najnaprednija Oberlin koja nastaje u SAD-u tokom 1834. godine. Ovaj model postaje komercijalan sa 90.000 prodatih komada u narednih 30 godina. Glavno gorivo ovih peći bilo je drvo ili ugalj. Sledeći novitet je pojava prvog šporeta na plin oko 1825. godine. Međutim njegova upotreba počinje tek krajem 19. vijeka kada je korišćenje gasa za osvjetljenje i kuvanje postalo uobičajena pojava u urbanim sredinama.

Proces urbanizacije u drugoj polovini 19. vijeka donosi razvoj vodovodne i kanalizacione infrastrukture. Kao posledica toga u kuhinjama se pojavljuje sudopera, postavljaju se i gasne cijevi, prvo za potrebe osvjetljenja, a kasnije i za potrebe grijanje i kuvanje.

Na prelazu u 20. vijek pronalazak struje korijenito mijenja način življenja. Struja postaje alternativa gasu i polako ga zamjenjuje na svim poljima. Prvi električni šporet je predstavljen 1893. godine na svjetskoj kolumbijskoj izložbi u Čikagu, ali je njegovo masovno korišćenje započelo tek nakon 1930. godine.

 

Prije i poslije početka 20. vijeka, kuhinje nisu građene od ugradnih elemenata pa je skladištenje posuđa i namirnica predstavljalo veliki problem. Firma Hoosier Manufacturing Co. iz Indijane je proizvela kredenac sa pregradama što je riješilo problem.

Tehnološki razvoj tokom 19. i 20. vijeka je uticao na mnogobrojne promjene koje su se desile unutar kuhinjskog prostora, ali nisu uticale na razvoj trpezarije. Ona je i dalje imala iste elemente, koji iz epohe u epohu mijenjaju samo dizajn.

SAVREMENO DOBA

od 1917. do danas                         

Nakon II Svjetskog rata društvo je jasno podijeljeno na klase. Srednja klasa je pokušavala sadržajem i komadima namještaja imitirati trpezarije i kuhinje bogatijih. Kuhinja je postala središte stambene jedinice, glavna prostorija i najkorišteniji prostor. Kod viših klasa kuhinja je i dalje prostor za poslugu.

Svi tehnološki noviteti (gas, vodovod i kanalizacija, šporeti, sudopera, struja) vezani su za gradove, dok su na selima i u ruralnim područjima stigli mnogo kasnije.

U drugoj polovini 20. vijeka domaćinstvo kao tema postaje sve aktuelnije. Catharine Beecher, Christine Frederick i Margaret Schütte-Lihotzky iz Frankfurta, su pioniri u dizajnu savremenih kuhinjskih prostora kakve danas poznajemo. One su detaljno proučavale vrijeme provedeno u kuhinji, linije kretanja, vodile razgovore sa budućim stanarima i uspješno su identifikovale sve potrebne elemente i njihov položaj.

Ideja standardizacije, na lokalnom nivou, prvi put je predstavljena sa Frankfurtskom kuhinjom, ali ona nastavlja da se razvija i definiše novom Švedskom kuhinjom. Oprema koja se koristila prilikom opremanja ovih kuhinja je postala standard za godine koje dolaze: topla i hladna voda na slavini, sudopere, električni šporet, šporet na plin i rerna, a ne mnogo kasnije i frižider je dodat kao standardni element. Stvoren je modul koji se koristio prilikom masovne proizvodnje, stvoreni su posebni nazivi jedinica: jedinice na podu, zidne jedinice, sprat, kabineti ili baze, odnosno radne površine koje su često pravljene od granita, mermera, pločica ili drveta.

Počevši od 1980.godine pojava aspiratora dozvoljava ponovnu integraciju kuhinje sa dnevnim boravkom. Tokom vremena, sve do danas, mnoge porodice počinju da cijene slobodne planove sa otvorenim kuhinjama.